विभक्तीनां शब्दरूपाणां च उदाहरणानि

 

मञ्जूषा शब्दरूपाणि

(आकारान्त स्त्रीलिङ्गम्)

 

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमा

मञ्जूषा

मञ्जूषे

मञ्जूषाः

सम्बोधन

मञ्जूषे

मञ्जूषे

मञ्जूषाः

द्वितीया

मञ्जूषाम्

मञ्जूषे

मञ्जूषाः

तृतीया

मञ्जूषया

मञ्जूषाभ्याम्

मञ्जूषाभिः

चतुर्थी

मञ्जूषायै

मञ्जूषाभ्याम्

मञ्जूषाभ्यः

पञ्चमी

मञ्जूषायाः

मञ्जूषाभ्याम्

मञ्जूषाभ्यः

षष्ठी

मञ्जूषायाः

मञ्जूषयोः

मञ्जूषाणाम्

सप्तमी

मञ्जूषायाम्

मञ्जूषयोः

मञ्जूषासु

रज्जु शब्दरूपाणि

(उकारान्त स्त्रीलिङ्गम्)

 

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमा

रज्जुः

रज्जू

रज्जवः

सम्बोधन

रज्जो

रज्जू

रज्जवः

द्वितीया

रज्जुम्

रज्जू

रज्जूः

तृतीया

रज्ज्वा

रज्जुभ्याम्

रज्जुभिः

चतुर्थी

रज्ज्वै / रज्जवे

रज्जुभ्याम्

रज्जुभ्यः

पञ्चमी

रज्ज्वाः / रज्जोः

रज्जुभ्याम्

रज्जुभ्यः

षष्ठी

रज्ज्वाः / रज्जोः

रज्ज्वोः

रज्जूनाम्

सप्तमी

रज्ज्वाम् / रज्जौ

रज्ज्वोः

रज्जुषु

विभक्ति शब्दरूपाणि

(इकारान्त स्त्रीलिङ्गम्)

 

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमा

विभक्तिः

विभक्ती

विभक्तयः

सम्बोधन

विभक्ते

विभक्ती

विभक्तयः

द्वितीया

विभक्तिम्

विभक्ती

विभक्तीः

तृतीया

विभक्त्या

विभक्तिभ्याम्

विभक्तिभिः

चतुर्थी

विभक्त्यै / विभक्तये

विभक्तिभ्याम्

विभक्तिभ्यः

पञ्चमी

विभक्त्याः / विभक्तेः

विभक्तिभ्याम्

विभक्तिभ्यः

षष्ठी

विभक्त्याः / विभक्तेः

विभक्त्योः

विभक्तीनाम्

सप्तमी

विभक्त्याम् / विभक्तौ

विभक्त्योः

विभक्तिषु

बालक शब्दरूपाणि

(अकारान्त पुंलिङ्गम्)

 

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमा

बालकः

बालकौ

बालकाः

सम्बोधन

बालक

बालकौ

बालकाः

द्वितीया

बालकम्

बालकौ

बालकान्

तृतीया

बालकेन

बालकाभ्याम्

बालकैः

चतुर्थी

बालकाय

बालकाभ्याम्

बालकेभ्यः

पञ्चमी

बालकात् / बालकाद्

बालकाभ्याम्

बालकेभ्यः

षष्ठी

बालकस्य

बालकयोः

बालकानाम्

सप्तमी

बालके

बालकयोः

बालकेषु

पितृ शब्दरूपाणि

(रुकरान्त पुंलिङ्गम्)

 

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमा

पिता

पितरौ

पितरः

सम्बोधन

पितः

पितरौ

पितरः

द्वितीया

पितरम्

पितरौ

पितॄन्

तृतीया

पित्रा

पितृभ्याम्

पितृभिः

चतुर्थी

पित्रे

पितृभ्याम्

पितृभ्यः

पञ्चमी

पितुः

पितृभ्याम्

पितृभ्यः

षष्ठी

पितुः

पित्रोः

पितॄणाम्

सप्तमी

पितरि

पित्रोः

पितृषु

गुरु शब्दरूपाणि

(उकारान्त पुंलिङ्गम्)

 

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमा

गुरुः

गुरू

गुरवः

सम्बोधन

गुरो

गुरू

गुरवः

द्वितीया

गुरुम्

गुरू

गुरून्

तृतीया

गुरुणा

गुरुभ्याम्

गुरुभिः

चतुर्थी

गुरवे

गुरुभ्याम्

गुरुभ्यः

पञ्चमी

गुरोः

गुरुभ्याम्

गुरुभ्यः

षष्ठी

गुरोः

गुर्वोः

गुरूणाम्

सप्तमी

गुरौ

गुर्वोः

गुरुषु

नेतृ शब्दरूपाणि

(ऋकरान्त  र्पुंलिङ्गम्)

Other examples :  कार्यकर्ता 

 

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमा

नेता

नेतारौ

नेतारः

सम्बोधन

नेतः

नेतारौ

नेतारः

द्वितीया

नेतारम्

नेतारौ

नेतॄन्

तृतीया

नेत्रा

नेतृभ्याम्

नेतृभिः

चतुर्थी

नेत्रे

नेतृभ्याम्

नेतृभ्यः

पञ्चमी

नेतुः

नेतृभ्याम्

नेतृभ्यः

षष्ठी

नेतुः

नेत्रोः

नेतॄणाम्

सप्तमी

नेतरि

नेत्रोः

नेतृषु

हरि शब्दरूपाणि

( इकारान्त पुंलिङ्गम्)

 

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमा

हरिः

हरी

हरयः

सम्बोधन

हरे

हरी

हरयः

द्वितीया

हरिम्

हरी

हरीन्

तृतीया

हरिणा

हरिभ्याम्

हरिभिः

चतुर्थी

हरये

हरिभ्याम्

हरिभ्यः

पञ्चमी

हरेः

हरिभ्याम्

हरिभ्यः

षष्ठी

हरेः

हर्योः

हरीणाम्

सप्तमी

हरौ

हर्योः

हरिषु

पति शब्दरूपाणि

(Exception इकारान्त पुंलिङ्गम्)

 

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमा

पतिः

पती

पतयः

सम्बोधन

पते

पती

पतयः

द्वितीया

पतिम्

पती

पतीन्

तृतीया

पत्या

पतिभ्याम्

पतिभिः

चतुर्थी

पत्ये

पतिभ्याम्

पतिभ्यः

पञ्चमी

पत्युः

पतिभ्याम्

पतिभ्यः

षष्ठी

पत्युः

पत्योः

पतीनाम्

सप्तमी

पत्यौ

पत्योः

पतिषु

शब्दरूप शब्दरूपाणि 

(नपुंसकलिङ्गम्)

 

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमा

शब्दरूपम्

शब्दरूपे

शब्दरूपाणि

सम्बोधन

शब्दरूप

शब्दरूपे

शब्दरूपाणि

द्वितीया

शब्दरूपम्

शब्दरूपे

शब्दरूपाणि

तृतीया

शब्दरूपेण

शब्दरूपाभ्याम्

शब्दरूपैः

चतुर्थी

शब्दरूपाय

शब्दरूपाभ्याम्

शब्दरूपेभ्यः

पञ्चमी

शब्दरूपात् / शब्दरूपाद्

शब्दरूपाभ्याम्

शब्दरूपेभ्यः

षष्ठी

शब्दरूपस्य

शब्दरूपयोः

शब्दरूपाणाम्

सप्तमी

शब्दरूपे

शब्दरूपयोः

शब्दरूपेषु

सर्व शब्दरूपाणि - सर्वनामम्

(पुंलिङ्गम्)

 

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमा

सर्वः

सर्वौ

सर्वे

सम्बोधन

सर्व

सर्वौ

सर्वे

द्वितीया

सर्वम्

सर्वौ

सर्वान्

तृतीया

सर्वेण

सर्वाभ्याम्

सर्वैः

चतुर्थी

सर्वस्मै

सर्वाभ्याम्

सर्वेभ्यः

पञ्चमी

सर्वस्मात् / सर्वस्माद्

सर्वाभ्याम्

सर्वेभ्यः

षष्ठी

सर्वस्य

सर्वयोः

सर्वेषाम्

सप्तमी

सर्वस्मिन्

सर्वयोः

सर्वेषु

विभक्त्याः उदाहरनाणी

द्वितीय 

कर्मपदस्य द्वितियविभक्तिः भवति |

नदीम् उभयतः वृक्षाः सन्ति |

एकदशीम् आरभ्य गोपालः उपवासं करिष्यति | 

दुष्टजनान् धिक् | 

तृतीय  

क्रियायां यत् साधनं भवति तस्य त्रितियविभक्तिः भवति   

पाणिनिना सूत्राणि रचितानि।

अध्यापिका छात्राभिः सह संस्कृतं सम्भाषन्ते।

सज्जन:आनन्देन जीवति।

भक्त:पुष्पै: देवं पूजयति।

नाविक: नौकया नदीं तरति।

छात्र: अङ्गुलीभि: गणनां करोति।

लता विरामकाले गृहे मित्रै: सह क्रीडति।

सः श्रमेण श्रान्त:भवति।

अलं  जल्पनेन ।

सौचिक: कर्तर्या वस्त्रं कर्तयति।

दिव्या शिक्षिकाभ्याम् सह गच्छति | 

सः मम पित्रा तुल्यः अस्ति | 

"अलं रोदनेन" इति अम्बा वदति  |

भावसुचकानां शब्दानां अपि तृतीय भवति  Eg : बालकः सन्तोषेण क्रीडितुं  गतवान् |

सह इति यत्र भवति तत्र  त्रितियविभक्तिः भवति  | Eg : धनेन विना कोपि न जीवति | लेखन्या विना हरिः लेखितुम् न शक्नोति | 

यः शब्दः कारवाचकः (हेतुवाचकः ) तस्य त्रितियविभक्तिः भवति |

Eg : एतया वार्तया तस्य कोपः प्रवृद्दः |

प्रयाणसमये यत् वाहनं उपयुज्यते तत् प्रयनसाधनं | अतः तस्य त्रितियविभक्तिः भवति |

Eg : सः द्विचक्रिकया विध्यालयं गच्छति | रामः करयाणेन म्य्सुरुनगरं गच्छति |

यदा वयं किमपि क्रीणीमः तदा यत् धनं दीयते  तस्य त्रितियविभक्तिः भवति |

Eg : अहं दशरुप्यकैः एकां लेखनीं क्रीतवान् |

अलं शब्द यत्र प्रयुज्यते तत्र  त्रितियविभक्तिः भवति |

Eg : बालाः तूष्णीं तिष्टन्तु | अलं कोलाहलेन  |

चतुर्थी

यत्र दानक्रिया अस्ति तत्र , यस्मै वयं किमपि दद्मः तस्य चतुर्थी विभक्ति: भवति |

1. गुरवे नमः |
2. शिष्येभ्यः स्वस्ति | 
3. बालकाय फलं रोचेते |
4. सः मित्राय धनं ददाति | 
5. चौर: सज्जनाय द्रुह्यति |
6. स: मह्यं क्रुध्यति।
7. राम: दुष्टेभ्यः अलम्।
8. अग्नये स्वाहा |
9. सा बालिकायै पुस्तकं यच्छति।
10. दुर्जनः सज्जनाय ईर्ष्यति |

11. अध्यापक: छात्राभ्यः पुस्तकानि ददाति।

12. अर्चक: देवाय पुष्पाणि समर्पयति। 

13. मन्त्री सेवकाय धनं यच्छति।

14. खलाः सज्जनेभ्यः द्रुह्यन्ति।

15. शिशुभ्यः दुग्धं रोचन्ते।

16. देव्यै नमः।

17. इन्द्राय स्वाहा।

18. राक्षसेभ्यः रामः अलम्।

19. भक्ति: ज्ञानाय कल्पते।

20. क्षीरं शिशवे हितम्।

21. भक्तः देभवति वीभ्यः नैवेद्यं समर्पयति | विभक्तिः 

22. शिशुभ्याम् फले  रोचेते  | 

23. यजमानाः सेविकाभ्यः क्रुध्यन्ति |

24. विष्णवे नमः |

25. इन्द्राय स्वाहा | 

26. प्रजाभ्यः स्वस्ति | 

27. सा भगिनीभ्याम् ईर्ष्यति | 

 

पञ्चमी 

विभागः (Separation ) यदि  भवति तदा  अवधिभुतः (Space or Interval between ) तस्य पञ्चमी  विभक्तिः |

1. वृक्षेभ्यः पर्णानि पतन्ति | 
2. शालाभ्यां बहिः गच्छ |  
3. व्याघ्रात् जनाः भीताः भवन्ति |
4. सः ग्र्हतः / ग्र्हात् बहिः गतवान् |
5. गुरुवासरात् आरभ्य मम ज्वरः |
6. देवत् ऋते कः भक्तं रक्षेत् |
7. सायङ्कालत्  पूर्वं भवता आगन्तव्यम् |
8. वैशाखः चैत्रात् परः |

आत्मनेपद & परस्मैपद &

 In Sanskrit grammar, "parasmaipada" (literally "word for another") verbs are active voice, while "atmanepada" (literally "word for oneself") verbs are middle voice, often implying a reflexive or self-benefiting action. 

Here's a more detailed explanation:

• Parasmaipada (परस्मैपद):

  • These verbs are used when the action is directed towards someone or something else, or when the result of the action does not directly benefit the subject. 
  • Think of them as the "active voice" in English grammar. 
  • Example: "He cooks for others." (पचति - pacati - is a parasmaipada verb) 
• 
  
• Atmanepada (आत्मनेपद):

  • These verbs are used when the action is done for oneself or when the result of the action directly benefits the subject. 
  • Think of them as the "middle voice" or a reflexive action. 
  • Example: "He cooks for himself." (पचते - pacate - is an atmanepada verb) 
• • अध्यापिका छात्राभिः सह संस्कृतं सम्भाषन्ते। 
• Ubhayapada (उभयपद):

  • Some verbs can be used in both parasmaipada and atmanepada forms, depending on the context. 
  • These are called ubhayapada verbs. 
  • Example: The verb "to do" (कर - kar) can be used as करोति (parasmaipada - karoti - he does) or कुरुते (atmanepada - kurute - he does for himself). 

Sanskrit Revision

 

रामसीतयोः लवः कुशः इति द्वौ पुत्रौ।         (षष्ठी द्विवचनम् )

कपयः वृक्षशाखायाम् उपविशन्ति     (सप्तमि )

रामलक्ष्मणौ सीतया सह अयोध्यां प्रत्यागच्छन्ति।  (तृतीय )

यदा शिशुः रोदिति तदा माता तं दुग्धं पाययति।

भीमस्य अपेक्षया नकुलः कृशः।

पुत्रः कीदृशं क्रीडनकम् इच्छति इति जनकः जानाति।

वने यत्र कुत्रापि  पश्यति सस्यसम्पत्तिः एव दृश्यते।

यावत् ज्ञानं पण्डितस्य तावत् विद्याहीनस्य न।

अहं गत सप्ताहे घटीं क्रीतवान् यतः आगामि सप्ताहे जनकस्य जन्मदिनमस्ति।

यदि संस्कृतपठने भवतः अभिरुचिः अस्ति तर्हि संस्कृतशिबिरम् आगच्छतु।

भागवतकथा सप्ताहात् पूर्वम् आरभ्य अद्य पर्यन्तं प्रचलति।

मम मनसि निश्चयेन आगन्तव्यम् इति इच्छा अस्ति किन्तु अनुमतिः नास्ति

पितामही पौत्रान् कथां  _____ आहूतवती।

→ श्रावयितुम्,

मातापितरौ कार्यक्रमे पुत्र्याः गीतम् आनन्देन _____।

→ श्रुतवन्तौ,

तस्याः वृत्तान्तं _____ सर्वे आश्चर्यचकिताः सन्ति।

→ श्रुत्वा,

छात्रा अग्रिमसप्ताहे सख्याः भाषणं _____।

→ श्रोष्यति,

शिष्याः गुरोः वचनानि _____ इच्छन्ति।

→ श्रोतुम्,

बालिके सूचनाः सावधानेन _____।

→ शृणुतः,

बालिका गतसप्ताहे दूरवाण्यां चलच्चित्रगीतानि _____।

→ श्रुतवती,

जनन्यः कथाः _____।

→ श्रावितवत्यः,

पार्थः श्रद्धया श्रीकृष्णस्य वचनानि _____।

→ श्रुतवान्,

शिष्याः गुरोः वचनानि श्रद्धया _____।

→ श्रुतवन्तः

सः गृहपाठं करोति | उत्तीर्णः भवति |

Hint: Conditional statement

Answer 1 Question 4

यदि-तर्हि

 

शर्करा भवति | पिपीलिका आगच्छति |

Hint: Location

Answer 2 Question 4

यदा-तदा

 

ह्यः प्रातः ____ श्वः रात्रि_____________ सा उपवासम् आचरति।

Answer 3 Question 4

आरभ्य - पर्यन्तम्

 

 बेङ्गलूरु-नगर___ आग्रा-नगर __________ रेलयानं गच्छति।

Hint: Use suffix

Answer 4 Question 4

तः - पर्यन्तम्

 

जलं समुद्रेषु सन्ति | तडागेषु न सन्ति |

Hint: Quantity

Answer 5 Question 4

यावत् -तावत्

 

लवकुशौ रामनाम वदतः | शुकः रामनाम अनुवदति |

Hint: Quality

Answer 6 Question 4

यथा -तथा

 

वयं भारतदेशं गतवत्यः | तत्र वर्षाकालः आसीत् |

Answer 7 Question 4

यदि-तर्हि

 

धनम् अस्ति | सः दानं न करोति |

Hint: Despite

Answer 8 Question 4

यद्यपि -तथापि

चिन्ताग्रस्तः सः शुभसमाचारं प्राप्त्वा सन्तोषेण भोजनाय स्नेहितान् आहूय स्नेहितैः सह खादितवान्।

सर्वनामपदम् - [सः]

द्वितीयाविभक्त्यन्तम् एकवचनपदम् - [शुभसमाचारं]

तृतीयाविभक्त्यन्तम् एकवचनपदम् - [सन्तोषेण]

ल्यबन्तपदम् - [आहूय]

क्त्वान्तपदम् - [प्राप्त्वा ]

क्तवतुप्रत्ययान्तपदम् - [खादितवान्]

द्वितीयाविभक्त्यन्तम् बहुवचनपदम् - [स्नेहितान्]

तृतीयाविभक्त्यन्तम् बहुवचनपदम् - [स्नेहितैः]

तृतीयाविभक्त्यन्तम् द्विवचनपदम् - [पादाभ्याम्]

विशेषणम् - [चिन्ताग्रस्तः]

रामः कृष्णं पश्यति।

1. कवय: श्लोकं/श्लोकान् लिखन्ति।

2. हरिः वैकुण्ठम् अधिशेते।

3. सः जलं  नीत्वा अत्र आगच्छति।

4. ऋषयः  आहारं/आहारेण  विना अपि जीवन्ति।

5. ग्रामं  परित: वृक्षा: सन्ति।

6. सैनिका: मार्गम्  उभयतः चलन्ति।

7. जना: भवनं  प्रति अगच्छन्।

8. दुर्जनं धिक्।

9. सा नदीं पश्यति।

10. माता पुत्रीं स्मरति।

कृ धातुरूपाणि - कर्तरि प्रयोगः लोट् लकारः परस्मै पदम्

डुकृञ् करणे - तनादिः

 

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथम पुरुषः

कुरुतात् / कुरुताद् / करोतु

कुरुताम्

कुर्वन्तु

मध्यम पुरुषः

कुरुतात् / कुरुताद् / कुरु

कुरुतम्

कुरुत

उत्तम पुरुषः

करवाणि

करवाव

करवाम

गम् धातुरूपाणि - कर्तरि प्रयोगः लोट् लकारः परस्मै पदम्

गमॢँ गतौ - भ्वादिः

 

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथम पुरुषः

गच्छतात् / गच्छताद् / गच्छतु

गच्छताम्

गच्छन्तु

मध्यम पुरुषः

गच्छतात् / गच्छताद् / गच्छ

गच्छतम्

गच्छत

उत्तम पुरुषः

गच्छानि

गच्छाव

गच्छाम