Vibhakti

 Vibhakti is a beautiful concept - one of the original and outstanding contributions of Samskrit grammar.

Samskrit and hence a the mainstream Indian languages have only 7 vibhaktis (why only 7 vibhaktis should be a question naturally )

Vibhakti is all about relationships. It drives three types of relationships

1. Relationship with verb [also called kAraka vibhakti]
2. Relationship with another object [sambanda vibhakti]
3. Relationship with another word [upa pada vibhakti]

vibhakti is always applied to nouns. Vihakthi is like a suffix (pratyaya) attached to a stem word.

bAla (boy) is a stem word - when a pratyaya (called su) is added to bAla it magically becomes bAla:

• when ou is added to bAla - it becomes balou
• when jas is added to bAla - it becomes bAlA:
• [how this chemical reaction happens is a matter of in depth study in samskrit - pAni defines how various elements and alloys come in to existence in his ashtAdyAi sutrams]

kAraka vibhakti examples

• there are 6 kAraka vibhaktis. Each kArakam denotes a particular meaning [doer, result, instrument, taker, giver, location]
• bAla: gruham gacchati [boy goes home] - Here bAla: is first vibhakti that it is related to the verb gachchati (to go) as a actor (subject).
• bAlam pashyAmi [i see the boy] - here bAlam is a vibhakti form that is related to the darshana kriya
• bAlAya dadAmi - [i give for the boy] - here bAlAya is a vibhakti form that is related to dAna kriya

sambanda vibhakti example

• bAlasya mAta - here bAlasya is a vibhakti form that is used to denote his mother - here the vibhakti is not related to any verb however it is related to another object (mother)

upa pada vibhakti

• upa pada vibhakti’s are those where in a vbhakti is merely used to denote another word in the sentence - the purpose of the vibhakti is to justify the presence of a particular word.
• A particular vibhakti form for a word is chosen based on the word intent

prati, vina, dhik, parita: ubhayata: use second vibhakti

• aham gruham prati gacchAmi - i go towards the house
• samskrutam vina samskruti: nAsti - without samskrutam culture is void
• dhik pApim - (condemnation to the sinner) dhik is used a derogatory word
• suryam parita: prakasha: asti [the sun is surrounded by lusture]
• Srirangam ubhayata: jalam asti [Srirangam is located in between water bodies]

alam, sadrusha, vina, saha use third vibhakti

• alam kOpena - enough of anger. alam pramAdena - enough of carelessness
• rAmena sadrusha: vEra: nAsti [none compared to rama as a warrior]
• patnyA vina sa: na jIvati [he will not live without wife]
• mAta bAlena saha gacchati [mother goes with the boy]

nama: krudyati, eershyati, druhyati aSuyati, kalpate, rochate, bhavati use fourth vibhakti

• keshavAya nama: [this is to kEshava not mine anymore]
• duryodhana: bHimAya aSuyati [duryodhana has jealousy towards BhIma (druhyati, eershyati, krudyati follow the same logic)
• abhyAsa: vijayAya kalpate [practice results in success]
• mashyam samskrutam rochate [i like samskrutam]

Rute, poorva, para, bahi: and vina use panchami

• dharmAt Rute jayam aSadhyam: [in the absence of righteousness victory is impossible]
• bhojanAt param nidrA Agacchati [sleep follows food]
• bhojanAt pUrvam bhojana mantram vadatu [say the bhojana mantram before having food]
• gruhaat bahi: vruksha: asti [there is a tree outside the house]

sadrusha, purata, prushtata:, upari, ada:,dakshinata:, vAmata: anta: anantaram, apekshayA use sixth vibhakti

• krushnasya sadrusha: samarta; nAsti [none smart as krishna]
• gruhasya purata: mArga asti [ there is a road in front of my house]
• gruhasya prushta: kUpa: asti [there is a well behind my house]
• mama upari vyjana asti [fan is above me]
• mama adha: bhootalam asti [the ground floor is below me]
• gruhasya dakshinata: Apana: asti - [there is a store on the right side of my house]
• gruhasya vAmata: udyAnam asti [there is a park on the left side of my house]
• sarvasya anta: ishvara: vartate [god dwells inside everyone]
• vargasya anantaram gruham gacchAmi - [ will go home after the class]
• videshashasya apekshaya bharate jIvanam sukham [it is a pleasure to live in India in comparison to being outside]

In DevaNagari:

द्वितीया विभक्तिः

 

 

कर्तरिप्रयोगे कर्म-द्वितीयाविभक्तौ-

रामः कृष्णं पश्यति।

पितामहः पौत्रान् श्लाघते।

नृपः कविं पुरस्करोति।

सः अन्नं पचति।

 

अधि-अनु-उप-आङ्-पूर्वकस्य धातोः उपयोगे द्वितीया विभक्तिः-

मुख्यमन्त्री सभाम् अध्यास्ते।

सिंहः वनम् अधितिष्ठति।

व्याघ्रः वनम् अधिवसति।

हरिः वैकुण्ठम् अधिशेते।

 

(वस् धातु:) - बालिका गृहम् अनुवसति।

सा गृहम् उपवसति।

महिला गृहम् आवसति।

 

क्त्वान्त-ल्यबन्त-शत्रन्त-तुमुन्नन्तानां प्रयोगे -

सा कार्यं कृत्वा गच्छति।

ते वस्तु स्वीकृत्य गतवन्तः।

सः गीतं गातुम् इच्छति।

एषः गीतं शृण्वन् चलति।

 

उपपदानि-

      

विना/अन्तरेण- without

रामः कृष्णं विना खादति।

मीनाः जलं विना न जीवन्ति।

 

उभयतः/अभितः- both sides

कृष्णम् उभयतः मातापितरौ स्तः।

नदीम् उभयतः तटौ स्तः।

 

परितः/सर्वतः- surrounding/all sides

कृष्णं परितः गोप्यः सन्ति।

द्वीपं परितः समुद्रः अस्ति।

 

धिक्- in condemning

दुर्योधनं धिक्।

अनृतवादिनं धिक्।

 

प्रति- towards

रामः ग्रामं प्रति गच्छति।

छात्राः शालां प्रति गच्छन्ति।

 

आरभ्य- starting

मासम् आरभ्य उत्सवसज्जता प्रचलति।

सप्तवादनम् आरभ्य वर्षा भविष्यति।

 

तृतीया विभक्तिः

 

करणम्/साधनम् तृतीयाविभक्तौ।

 

कृष्णः हस्तेन लिखति ।

रामः बाणेन रावणं मारयति ।

छात्रः यानेन शालां गच्छति।

 

कर्मणिप्रयोगे कर्ता तृतीया।

 

रामेण कृष्णः दृश्यते।

पितामहेन पौत्राः श्लाघ्यन्ते।

राज्ञा कविः पुरस्क्रियते।

 

 

 

उपपदानि

विना- without

रामः कृष्णेन विना गच्छति।

जलेन विना मीनाः न जीवन्ति।

 

सह/साकम् /सार्धम् - along with

रामः कृष्णेन सह गच्छति।

 

अलम् (निषेधार्थे) - enough

अलं जल्पनेन।

अलं क्रीडनेन अधुना पाठं पठतु।

 

सदृश/तुल्य - equal

सः मम पित्रा तुल्यः अस्ति।

तस्याः मुखं चन्द्रेण सदृशम् अस्ति।

 

भाववाचकानाम् तृतीया - Emotion during the action

सन्तोषः- रामः सन्तोषेण गच्छति।

दुःखम्- रामः दुःखेन सीताम् अन्वेषयति ।

लज्जा- सीता लज्जया रामं पश्यति।

 

हेतुवाचकः - Cause

सा शिरोवेदनया गृहं गतवती।

सः धावनेन श्रान्तः भवति।

महिला स्वबुद्ध्या प्रगतिं प्राप्तवती।

 

 

चतुर्थी विभक्तिः

 

 

दानक्रियायां -

माता पुत्राय मिष्टान्नं ददाति। भक्तः देव्यै नैवेद्यं समर्पयति। मन्त्री सेवकाय धनं यच्छति।

पिता क्षेत्रं पुत्रेभ्यः विभजते। नृपः प्रजायै पारितोषिकं वितरति। पात्रेभ्यः अर्थान् त्यजत।

 

रोचते प्रयोगे - (gives pleasure)

मह्यं फलं रोचते। तुभ्यं भूः रोचते। बालेभ्यः चाकलेहाः रोचन्ते। शिशुभ्यः दुग्धं रोचते।

 

क्रोधः, द्रोहः, ईर्ष्या, असूया एतदर्थकानां धातूनां प्रयोगे यं प्रति कोपः सः चतुर्थी विभक्तौ -

यजमानः सेवकाय क्रुध्यति। खलाः सज्जनेभ्यः द्रुह्यन्ति। कर्णः अर्जुनाय ईर्ष्यति। दुर्योधनः युधिष्ठिराय असूयति।

 

 

उपपदानि -

 

स्वस्ति - सर्वेभ्यः स्वस्ति।

 

नमः - सर्वेभ्यः नमः। नारायणाय नमः। देव्यै नमः। विष्णवे नमः।

 

स्वाहा - अग्नये स्वाहा। इन्द्राय स्वाहा।

 

अलम्/समर्थः/शक्तः- राक्षसेभ्यः रामः अलम्/समर्थः/शक्तः। दानवेभ्यः कृष्णः अलम्।

 

हितम् - क्षीरं शिशवे हितम्।

 

कल्पते (transforms) - भक्तिः ज्ञानाय कल्पते।

 

पञ्चमी विभक्तिः

अपादाने - (seperation)

वृक्षात् पर्णं पतति। शालायाः छात्राः निर्गच्छन्ति। अयोध्यायाः रामः अरण्यं गच्छति।

 

भीतिः (fearful of) / रक्षणम् (protected from)

 

सः सर्पात् बिभेति। कृष्णः कौरवेभ्यः पाण्डवान् रक्षति।

 

उपपदानि-

      

विना (without) / ऋते (apart from) -

रामः कृष्णात् विना / ऋते कदापि न खादति। मीनाः जलात् विना / ऋते  न जीवन्ति।

 

पृथक्- (Different)

रामः कृष्णात् पृथक् अस्ति। राधा रुक्मिण्याः पृथक् अस्ति।

 

प्राक्/पूर्वम्- (Before)

परम् - (After)

कृष्णात् प्राक् /पूर्वम् रामः आसीत्। पतञ्जलिऋषेः प्राक् /पूर्वम् पाणिनिमहर्षिः आसीत्।

 

आरभ्य- (starting from)

द्विवादनात् आरभ्य मम शिरोवेदना आसीत्।  गतवर्षात् आरभ्य मम गीताध्ययनम् प्रतिदिनं प्रचलति।

 

बहिः- (Outside)

ग्रामत् बहिः घोरवनम् अस्ति। शालायाः बहिः गच्छ।

 

हेतुः गुणवाचकः पुंलिङ्गे नपुंसकलिङ्गे च विकल्पेन पञ्चमी (पक्षे तृतीया) भवति -

 

सः ज्वरात् पीडितः अस्ति। क्रोधात् भवति सम्मोहः।

षष्ठी विभक्तिः

 

सम्बन्धे -

सा छात्रायाः लेखनी। शालायाः नाम शारदाविद्यापीठः। अयोध्यायाः नृपः रामः।

 

भाववाचकपदानां योगे कर्तुः कर्मस्य च षष्ठी -

लोकयानस्य आगमने विलम्बः नास्ति । छात्रस्य पठने श्रद्धा अस्ति।

रामस्य आगमनेन अयोध्यावासिनः सन्तुष्टाः। धनिकस्य  शास्त्रश्रवणे अनासक्तिः।

 

क्रियापदस्य विभज्यप्रयोगे कर्मपदस्य षष्ठी -

बालिका गीतस्य गायनं करोति। मातामही पत्रस्य लेखनं करोति।

 

उपपदानि -

1.   अनन्तरम्- (after)

छात्राणाम् अनन्तरं शिक्षकः आगतवान्।

पूजायाः अनन्तरं भक्तः प्रसादं स्वीकृतवान्।

 

2.   दूरम्- (distance)

नगरस्य दूरेण वनम् अस्ति।

गृहस्य दूरेण विपणिः अस्ति।

 

3.   निकटम्/समीपम्- (near)

गृहस्य निकटेन/समीपं कूपः अस्ति।

कार्यालयस्य निकटेन/समीपम् आपणाः सन्ति।

 

4.   तुल्य/सदृश -

मीरायाः तुल्या/सदृशी परमभक्ता नास्ति।

रामस्य  तुल्यः/सदृशः बलवान् कुत्र अस्ति।

 

पुरतः/वामतः/दक्षिणतः/पृष्ठतः/अधः/उपरि पदानां योगे -

बालिकायाः पुरतः वृक्षः अस्ति। शालायाः पृष्ठतः गृहम् अस्ति। वृक्षस्य अधः अस्मि।

वाहनस्य वामतः कार्यानम् अस्ति। बालिकायाः दक्षिणतः शाला अस्ति।

निर्धारणे सप्तमी/षष्ठी (Differentiating) -

मानवः जीवेषु/जीवानां श्रेष्ठः। नदीषु/नदीनां गङ्गा पवित्रा। पाण्डवेषु/पाण्डवानां युधिष्ठिरः ज्येष्ठः। छात्रेषु/छात्राणां सतीशः उत्तमान् अङ्कान् प्राप्नोति। ग्रन्थेषु/ग्रन्थानां श्रेष्ठं महाभारतम्।

 

सप्तमी विभक्तिः

 

 

अधिकरणम् -

तस्याः हस्ते लेखनी अस्ति। शालायां छात्राः पठन्ति। फलेषु बीजानि सन्ति। ।

 

विषयरूपः आधारः -

तस्याः पठने आसक्तिः अस्ति। तस्य काव्यरचनायाम् अभिरुचिः अस्ति।

 

व्यापकरूपः आधारः (where separation is not possible) -

तिलेषु तैलम् । पुष्पे सुगन्धः । घटे रूपम् । शर्करायां माधुर्यम् । शरीरे चेष्टा ।

 

स्निह् श्वस् धात्वोः प्रयोगे -

माता पुत्र्यां स्निह्यति। तस्य मयि विश्वासः अस्ति। भक्तः भगवति विश्वसिति। पतिः पत्न्यां स्निह्यति। प्राचार्यः शिक्षकेषु विश्वसिति।

 

यस्मिन् अङ्गे प्रहारः/ यस्य अङ्गस्य ग्रहणं भवति तत्र सप्तमी -

कृष्णः कंसं कण्ठे गृह्णाति। आरक्षकः चोरं ग्रीवायां गृह्णाति। पिता पुत्रं हस्ते गृह्णाति। कंसः शिशुं शिरसि गृह्णाति।दुश्शासनः द्रौपदीं केशेषु गृह्णाति।

आरक्षकः चोरं स्कन्धे प्रहरति। भीमः दुर्योधनं जङ्घायां प्रहरति।

 

सत्सप्तमी (while) -

सूर्ये अस्तं गते (सति) रात्रिः भवति। सूर्ये उदिते सति सर्वत्र प्रकाशः व्याप्तः भवति। रामे वनं गते सति दशरथः मृतः। सा परीक्षायाम् आगत्यां सत्यां अध्ययनं करोति।

 

निर्धारणे सप्तमी/षष्ठी (Differentiating) -

मानवः जीवेषु/जीवानां श्रेष्ठः। नदीषु/नदीनां गङ्गा पवित्रा। पाण्डवेषु/पाण्डवानां युधिष्ठिरः ज्येष्ठः। छात्रेषु/छात्राणां सतीशः उत्तमान् अङ्कान् प्राप्नोति। ग्रन्थेषु/ग्रन्थानां श्रेष्ठं महाभारतम्।

 

उपपदानि -

 

कुशलः / निपुणः / प्रवीणः  / साधुः  / दक्षः (expertise) -

सः कर्मणि कुशलः / निपुणः / प्रवीणः / साधुः / दक्षः अस्ति। सः पठने कुशलः / निपुणः / प्रवीणः / साधुः / दक्षः अस्ति।  नायिका अभिनये कुशला / निपुणा / प्रवीणा अस्ति।

 

लग्नः/मग्नः/ युक्तः (immersed/engaged)-

सः कार्ये लग्नः/युक्तः अस्ति।

 

आदरः/ भक्तिः /कृपा /स्नेहः/प्रीतिः/श्रद्धा - (विष्यरूप-आधारः)

तस्य मातरि आदरः अस्ति। देव्याः भक्तेषु कृपा अस्ति।